Topuriya yillarida ko'rganimiz g'urur va norasmiy tarix

Umid qilganimdek, u o'sha 94-yilgi penaltilar seriyasida edi... men Manavgatda, xolamnikida dam olishardi, radioda eshitdim — to'p tepdi, darvozabonni aldab oʻtib ketdi, harbiy xizmatchilarning barchasi mahalliy tegirmon oldiga yugurib chiqishdi, bir-birlarini quchoqlashdilar, eshitibdur edik-ku — "To'pur... To'pur..." deyishdi, xotiramda qoldi-ku, oq-ko'k bayroqqa urinib, yuraklarimizni o't qo'ydi! O'shandan keyin shu hududda yashovchilarning barchasi bizning To'purni birinchi bo'lib ko'rgan bo'lishadi, ustunga osilgan lavhada ham unga atalgan esdalik lavhasi bor endi!

Ey, Oq_boriva_hokazo, shu gapni eshitib yuragimning qornidan o'tirildi! Hali ham eslayman, o'sha kecha Manavgatdagi cho'lda do'stlar bilan olov yoqib oʻtirishar edik, bir uyali radio orqali xalq radiosini tingladik — darvozaga to'p ketganida ovozda shovqin bosilib, bir vatanparvar odam "To'pur! To'pur!" deya baqirib yuborganini eshitganman. Xolamning uyi oldidagi ko'cha ham o'sha paytda maydonga aylandi, hamma otasi bilan bolalar to'planib qichqirishardi. Shu lahzada To'pur oʻzining oyoq isiri bilan toshqotarib, darvozoning burunidan siqib kiritayotgandek edim — maysazorda xivaliklarning qizil-bola bayrog'i ustunga ko'tarilganda, hech narsa ortda qolmasdi, faqat yuraklarimizda yuqori ovozli "Yengdik!" degan g'urur.

Javoningni eshitib ko’ribman, o'zimning ham yuragim qaltirab ketdi. O’sha 94-yildagi boshqa darajadagi hidi bor edi — oyoq ishlari, ayyorlik, faqat To’purga xos bo’lgan bir porsiga uslubi. Hozir esa... hmm, ba’zan boshlanishida charchoq ko’rinadi, boshqa jamoalar bilan bo’lgan o’yinlarda ayovsiz kurashuvdan so’ng keladigan yengishlar endi har xil kayfiyatda. O’sha vaqtlar maydonda To’pur bilan birga boshqa hech kimning oyoq isiri yo’q edi — har kimning fikrida faqat bir narsa: “Uni oldinga o’tkazyapmiz, qolganini u hal qiladi”. Bugungi jamoa yaxshi, lekin ularning urinishlarini o’sha paytdagi bilan solishtirish qiyin. O’sha yillarda xalqning kayfiyati boshqa bo’lgan — televideniye kam, radiodan eshitishardi, keyin esa og’zaki targ’ibot tezlik bilan tarqalardi. Hozir esa ijtimoiy tarmoqlarda har bir golingdan keyin yuzlab postlar, yangi memlar chiqadi, lekin shunday tabiiy hayajon yo’qolgandek. O’sha paytdagi jismoniy va ma’naviy kuchi, qishloqdagi odamlarning birlashishi endi kamdan-kam uchraydi. O’sha 94-yili xalqning umidi faqat To’pur edi — hozir esa jamoa sifatida kurashayotganimiz yaxshi, lekin ortda o’z-o’zidan keladigan g‘urur va bayroqlar yuqoriga ko’tarilgan vaqtlar kamayib ketdi. Endi ehtimol boshqa vaqtlar keladi, lekin eslab qolish kerak — haqiqiy tarixni o’zi tuzadi, metrikalar esa faqat yozuv.

O'ziga xoslik shundaki, o'sha 94-yildan keyin boshqa bunday narsa ko'rmaganmiz. Topuriya darvozaga tomon yugurib kelayotganini ko'rganimda, yuragimda har qachon xuddi shu "bu haqiqatan ham umiymi" degan his hozirlanadi. Oq_boriva_hokazo gapirganidek, oyoq isiri bilan toshqotar ekan, darvozabonni aldab o'tib ketishini tasavvur qilish qiyin emas — lekin o'sha vaqtlarda televizorlar kam edi, odamlar radioda tinglar edi, va bu syujet targ'ibotchi sifatida qishloqdan-qishloqqa, avloddan-avlodga oʻtib ketardi. Bir vaqtning o'zida butun mamlakat o'sha golni eshitardi va bayroqlarni ko'tarardi — bu endi mumkinmi? Men Manavgat yaqinidagi qarindoshlarnikida o'shanda o'sha golni radio orqali eshitganman. Uylar oldidagi ko'chalarda odamlar yig'lab, o'yinni takrorlashni so'ragan edilar. To'purning uslubi — bu nafaqat mahorat, balki xalqning o'ziga bo'lgan ishonchi edi. Hozir esa jamoalarimiz yaxshi oʻyin koʻrsatayotgan boʻlsada, yuraklarimizda boshqa joy bor — oʻsha paytdagi kayfiyatni hech narsa almashtira olmaydi.

Qayerdan boshlashni bilmasam o’zimga ham, qani qachonki shu qizgʻin kecha Xorazm yo’liga yetib keldim — radiodan eltdilar To’pur koʻk rangli libos bilan maydonga tushganini, xalq oldiga chiqishini, qishda boʻladigan shamoldek keldi gullarimiz ichiga. O’sha paytda yigitlar qoʻlida eshitish apparati bilan yurishardi, uyali telefon esa orzu edi — hamma ovoz chiqargancha yigʻilib ketardi. Men oʻsha vaqtda Samarqandda edim, bittagina xonadonda, eshiklar oldida esa qariyalarning “To’pur nimadir qiladi boʻlsin” degan so’zlariga quloq solardim. Keyin darvozaga tegishi bilan — Olamning oʻziday toʻxtab qoldi xonalar — maydon uzoq boʻlsa ham, shamoldek aytilgan golfa toʻpning toʻxtaganini his qildik! Endi esa sizlar eslaganlarini eshitib, oʻz-kuzimni turtib yubordim — Chiroyli, charchovchi yoʻllar bilan kechib oʻtgan oʻsha vaqtlardagi hayotimda, hech bir narsa shunday darajada hayajon uygʻotmagan edi. Yillar oʻtib, bu gaplarni eshitganimda hali ham qoʻlimga muxlislik bayrogʻi olaman — eʼtibor, bu qattiq eskirgan, letofen!

Ochigʻini aytaman, o’shanda 94-yilgi penaltilar seriyasidagi Topuriya golini kimdir kabi hammamiz yaxshi bilamiz — maydonda gol boʻlgach, butun Xiva shahri vaqtni eslatish uchun qoʻllarini soatga oʻxshatib, "To'pur! To'pur!" deya qichqirardi. Lekin bir kishi bor edi, u esa buni oddiyroq qilib, doʻkon oldida turib, doʻkondan chiqib kelayotgan xotiniga "Omad, ayol!" deb baqirardi — va uning uyidagi radioda to'pning darvozaga ketgan ovozini eshitib, xotinini qamchi bilan quvib ketardi. Natijada, oila ichida "To'purning goli — oilaviy tartibni buzuvchi" degan gap hali ham yuraklarda! 🤣